Saturday, January 31, 2026

Meditation techniques (ध्यान तंत्र: (VBT 111) विज्ञान भैरव तंत्र १११)

हर मास में, आपके सामने में एक ध्यानतंत्र रखुंगा | इसमें मूल संस्कृत श्लोक के साथ स्वामी सत्यसंगानंदा सरस्वती द्वारा किया हुआ अंग्रेजीमें वस्तुतः अनुवाद रहेगा | तथा हिंदीमें व्रजवल्लभ द्विवेदी द्वारा लिखा हुआ हिंदी भावानुवाद रहेगा | अन्तमें ओशो रजनीश द्वारा उस ध्यान तंत्र पर दिये हुए भाषण का सार तथा उसका मैने किया हुआ मराठी भावानुवाद रहेगा |

मेरा आपसे अनुरोध है की यह ध्यान तंत्र केवल जानकारी हेतू पढने के बजाय इसकी अनुभूती करने का प्रयास करे | अपने स्वभाव विशेष के अनुसार इसमेसे एक ही तंत्र आपको अंतिम अनुभूती देनेमें सक्षम है | इसकी खोज आपको करनी है |

हरी ओम त् सत् !             

---

Every month I will be sharing one technique of meditation. There will be original Sanskrut text, and English / Marathi / Hindi commentary on the technique. I expect reader should not take it as just a piece of information but practice the technique that suits him/her for at least one month to further the spiritual quest.

| These 112 meditation techniques are the ultimate source for self-realization | 

 

विज्ञान भैरव तंत्र    

VidnyanBhairav Tantra

 

श्री देव्युवाच

श्रुतं देव मया सर्वं रुद्रयामलसम्भवम् |

त्रिकभेदमशेषेणसारात्सारविभागशः ||

 

अद्यपि न निवृत्तोमे संशय: परमेश्वर |

किं रुपं तत्वतो देव शब्दराशिकलामयम् ||

 

किं वा नवात्मभेदेन भैरवे भैरवाकृतौ |

त्रिशिरोभेदभिन्नं वा किं वा शक्तित्रयात्मकम् ||

 

नादबिन्दुमयंवापिकिंचंद्रार्धनिरोधिका: |

चक्रारुढमनच्कं वा किं वा शक्तिस्वरुपकम् ||

 

परापराया: सकलम्अपरायाश्च वा पुनः |

परायायदितद्वत्स्यात्परत्वंतद्विरुध्यते ||

 

नहि वर्ण विभेदेनदेहभेदेन वा भवेत् |

परत्वंनिष्कलत्वेनसकलत्वे न तदभवेत् ||

 

प्रसादंकुरुमे नाथ नि:शेषंछिन्धिसंशयम् |

 

भैरव उवाच

साधु साधुत्वयापृष्टंतन्त्रसारमिदंप्रिये |

 

गूहनीयतमं भद्रे तथापिकथयामि ते |

यत्किञ्चित्सकलं रुपं भैरवस्यप्रकीर्तितम् ||

 

 ---------

देवीने प्रश्न किया...

 

हे शिवा! आपका सत्य स्वरूप क्या है?

यह आश्चर्य से भरा जगत्क्या है?

बीज का मूलतत्वक्या है?

संसाररुपी चक्र के केंद्रस्थान पर क्या है?

सगुण विश्व के परे क्या है?

निर्गुण अमृतत्वको पाना क्या संभव है?

कृपया मेरे प्रश्नों का समाधान किजीये...

 

शिव ने उत्तर स्वरूप ११२ ध्यानतंत्र का प्रस्फुटन किया | अखिल विश्व के सभी पंथ-संप्रदाय इसीके एक अथवा अधिक तंत्र पद्धती केउपयोग से उत्पन्न हुए है | भूत, वर्तमान और भविष्य के संत, प्रेषित इसी तंत्र पद्धती के फलस्वरूप है |

 

 ---------

देवीने विचारले...

 

हे शिवा! तुझे खरे स्वरुप काय आहे?

हे अचंबित करणारे जगत काय आहे?

बीजाचे मूलतत्व काय आहे?

संसाररुपी चक्राच्या केंद्रस्थानी काय आहे?

नामरुपांच्यापलिकडे काय आहे?

नामरुपातीतअमृतत्वाची प्राप्ती शक्य आहे का?

कृपया माझे शंकानिरसन करा...

 

शिवाने उत्तरादाखल ११२ ध्यानतंत्रे सांगितली. ज्ञात-अज्ञात विश्वातील सर्व पंथसंप्रदाय,ज्ञानमार्ग यातील एक अथवा अधिक तंत्र पद्धतीद्वारा उत्पन्न झाले. भूतवर्तमान तसेच भविष्य काळातील तत्त्ववेत्तेप्रेषित यातील एक अथवा अधिक तंत्रपद्धतीचे फलस्वरुप आहेत.  

 

 ---------

 Devi Asks:

 

O Shiva, what is your reality?

What is this wonder-filled universe?

What constitutes seed?

Who centres the universal wheel?

What is this life beyond form pervading forms?

How may we enter it full, above space and time, names and descriptions?

Let my doubts be cleared!

 

Now Shiva replies and describes 112 meditation techniques.  All the religions of the world, all the seers of the world, have reached the peak through some technique or other, and all those techniques will be in these one hundred and twelve techniques.

---------

 

तंत्र १११

 

न में बन्धो ना मोक्षो में भीतस्यैता विभीषिकाः |

प्रतिबिंबमिदं बुद्धेर्जलेष्विव विवस्वतः ||

There is neither bondage nor liberation for me. These scare cowards and are the reflections / projections of the intellect just as the sun is reflected in water.

 

मै तो चिन्मात्रस्वरूप हू| अतः देश, काल, आदि से परिच्छिन्न न होने के कारण मै न तो किसी बंधन में पडता हू और न उस बंधन से मुझे किसी तरह का कोई छुटकारा ही मिलना है | परिच्छिन्न वस्तु में ही बन्ध और मोक्ष का व्यवहार होता है | यह बन्ध-मोक्ष आदि की कल्पना केवल उसी के लिये है, जो की माया के कारण अपने स्वरूप को ठीक से न समझ पाने से भयभीत है | जैसे सूर्य ही जल के बीच में प्रतिबिंब के रूप में उलटा भासित होता है , उसी तरह से परिमित विषय वाली बुद्धि ही ‘में बद्ध हू, में मुक्त हू’ इत्यादी आकारो में परिणत होती रहती है, चिदात्मा तो इनसे अतीत है |

 

Realize two poles of duality for transcendence

(Dharana on neither bondage nor liberation)

 

We are aware of either pole at any given time. Birth-death, love-hate, knowledge-ignorance are two sides of same coin. Mind clings to one and another is hidden. Be aware of both simultaneously to go beyond the world of duality. Become empty of both positive and negative to realize the truth.   

 

तटस्थतेतुन द्वंद्वातीतता...

 

मनाचे अस्तित्व दोन ध्रुवांच्या द्वंद्वात. दोन्ही ध्रुव एकाच नाण्याच्या दोन बाजू. जन्म-मृत्यू, विद्या-अविद्या, सुख-दु:ख या द्वंद्वाकडे तटस्थतेने पहा. दोन्ही ध्रुवांच्या सामायिक अनुभूतीद्वारा द्वंद्वातीत आत्मतत्वाची अनुभूती.

 

 ---------